Iyini i-Pulmonary Hypertension?

Umfutho wegazi ophezulu wamaphaphu (PH) yisifo lapho umfutho wegazi emithanjeni yamaphaphu uphakeme kunokuvamile. Lokhu kuphoqa inhliziyo, ikakhulukazi ohlangothini lwesokudla, ukuthi isebenze kanzima ukupompa igazi liye emaphashini.

Ngokuhamba kwesikhathi, lo msebenzi owandisiwe ungaholela ekuphefumulweni kanzima, ukukhathala okukhulu, futhi, uma kungelashwa, umonakalo omkhulu enhliziyweni nakwezinye izitho zomzimba. Nakuba i-PH ingeke yelashwe njalo, ukwelashwa okuphumelelayo manje sekuyatholakala okuthuthukisa izimpawu, kunciphise ukuqhubeka kwesifo, futhi kuvumele abantu abaningi ukuba baphile izimpilo ezisebenzayo kakhudlwana.

Njengamanje, i-PH ichazwa njengomfutho wegazi ophakathi we-pulmonary artery ongaphezu kuka-20 mmHg lapho uphumule, olinganiswa kusetshenziswa inqubo ebizwa ngokuthi i-right heart catheterization [1].

Izimpawu Ezivamile Kakhulu

Umfutho wegazi ophezulu wamaphaphu ungase uqale buthule futhi uqhubeke kancane. Izimpawu ezivame kakhulu zifaka:

  • Ukuphefumula kanzima (ukuphelelwa umoya), ekuqaleni ngokuzikhandla futhi kamuva ngisho nalapho uphumule
  • Ukukhathala okuqhubekayo noma ukukhathala
  • Ubuhlungu besifuba noma ingcindezi
  • Isizungu noma ukuquleka
  • Ukuvuvukala kwemilenze, amaqakala noma isisu (uphawu lokwehluleka kwenhliziyo kwesokudla)
  • Ukushaya kwenhliziyo okusheshayo noma okungajwayelekile (i-palpitations)

Lezi zimpawu zingadidaniswa nezezinye izimo ezivame kakhulu, yingakho ukuhlolwa kwezokwelapha kusenesikhathi kubalulekile.

Itholakala Kanjani?

Ukuxilongwa kwe-PH kuvame ukuqala ngokuhlolwa kwezokwelapha (umlando wezokwelapha kanye nokuhlolwa ngokomzimba) lapho izimpawu eziqhubekayo ziphakamisa ukusola. Ukuhlolwa okwengeziwe kungafaka:

  • I-Echocardiogram
  • Ukuhlolwa kwe-ultrasound okungahlaseli okulinganisa ukucindezeleka kwemithambo yamaphaphu nokuhlola ukusebenza kwenhliziyo.
  • I-catheterization yenhliziyo yesokudla
  • Ukuhlolwa okujwayelekile kwegolide. Kulinganisa ngqo ukucindezeleka emithanjeni yamaphaphu futhi kuqinisekisa ukuxilongwa [1, 6].

Ukuhlolwa okungeziwe

  • I-X-ray yesifuba
  • I-Computed Tomography (CT) scan
  • Ukuhlolwa komsebenzi wePulmonary
  • Ukuhlaziywa kwe-pulse oximetry noma igesi yegazi elisemithanjeni
  • Ukuhlolwa kokuhamba kwemizuzu eyisithupha

Lezi zivivinyo zisiza ekuboneni izimbangela eziyisisekelo ze-PH futhi ziqondise ukuhlela ukwelashwa okufanele kakhulu [6].

Kungani Kwenzeka?

Izimbangela Nokuhlukaniswa

Umfutho wegazi ophezulu wamaphaphu akusona isifo esisodwa, kodwa iqembu lezinkinga ezinezimbangela ezahlukene eziyisisekelo. Lihlukaniswe ngamaqembu amahlanu ngokusekelwe emsuka wesimo [1,7].

Iqembu 1: Umfutho Wegazi Ophakeme Wemithambo Yephaphu (i-PAH)

Kuleli qembu, inkinga itholakala ngqo emithanjeni emincane yamaphaphu, eba mikhulu, iqine, futhi ibe mincane. Lokhu kwandisa kakhulu ingcindezi ngaphakathi kwale mithambo yegazi, ngisho noma kungekho esinye isifo esibalulekile senhliziyo noma samaphaphu esiyisisekelo.

Izinhlobo ezivamile ze-PAH zifaka:

  • Idiopathic PAH: akukho mbangela ecacile etholakele
  • I-PAH ezuzwa njengefa: ehlobene nokuguquka kwezakhi zofuzo okungazuzwa njengefa emndenini.
  • I-PAH ehlotshaniswa nezinye izifo: okuhlanganisa izifo zezicubu ezixhumeneyo (isb., i-scleroderma noma i-lupus), ukutheleleka nge-HIV, isifo sesibindi, noma isifo senhliziyo esizalwa naso.
  • I-PAH ihlotshaniswa nokuchayeka emithini ethile noma ubuthi, okuhlanganisa nemithi ethile yokwehlisa isisindo.

Iqembu 1 linezindlela ezithile zokwelapha eziqondisa ngqo imithambo yamaphaphu.

Iqembu 2: I-PH ngenxa yesifo senhliziyo yesobunxele

Lolu hlobo lwe-PH lwenzeka lapho uhlangothi lwesobunxele lwenhliziyo lungaphampi kahle, isibonelo, ngenxa yokwehluleka kwenhliziyo noma isifo senhliziyo se-valvular. Igazi libuyela emaphashini, okwandisa ingcindezi ekujikelezeni kwegazi kwamaphaphu [9].

Okubaluleke kakhulu kuleli qembu ukwelapha isifo senhliziyo esiyisisekelo (imithi yenhliziyo, ukulungiswa kwama-valve, njll.) kunokusebenzisa imithi ethile ye-PH [9].

Iqembu 3: I-PH ngenxa yezifo zamaphaphu noma i-hypoxia

Lolu hlobo lwe-PH luvela ngenxa yesifo samaphaphu esingamahlalakhona noma amazinga aphansi omoya-mpilo egazini isikhathi eside.

Izimbangela ezijwayelekile zifaka:

  • Izifo Eziphuthumayo Zokuvimbela Izifo (COPD)
  • I-pulmonary fibrosis
  • Ukuphefumula kokulala okulinganiselwe kuya kokubi kakhulu okungalashwanga
  • Izifo zamaphaphu e-Interstitial
  • Ukuhlala noma ukusebenza isikhathi eside ezindaweni eziphakeme

Okubaluleke kakhulu ukwelashwa kwesifo samaphaphu esiyisisekelo nokuqinisekisa ukutholakala komoya-mpilo okwanele. Ezimweni ezikhethwe ngokucophelela, imithi ethile ye-PAH ingasetshenziswa; noma kunjalo, inzuzo yayo ayibonakalanga ngokucacile ezigulini eziningi futhi ingaba yingozi, ngakho-ke ukusetshenziswa kwayo kufanele kugadwe njalo ochwepheshe abanolwazi [1,7].

Iqembu 4: Umfutho wegazi ophezulu wamaphaphu obangelwa yi-thromboembolic pulmonary

Lolu hlobo lubangelwa amahlule egazi amadala angancibiliki ngokuphelele futhi angavimbeli imithambo yamaphaphu.

Izindlela zokwelapha zifaka phakathi ukuhlinzwa (i-pulmonary endarterectomy), i-balloon pulmonary angioplasty, noma imithi yokulwa nokuvuvukala kwegazi kanye nemithi eqondiwe [9].

Iqembu 5: i-PH enezindlela eziningi noma ezingacacile

Leli qembu lihlanganisa amacala ahlotshaniswa nezimbangela eziningi ezihambisanayo noma izimo ezingavamile (isb., ukuphazamiseka kwegazi, izifo ezikhethiwe ze-metabolic, noma ukukhubazeka kwe-splenic). Ukwelashwa kwenziwa ngabanye ngokusekelwe esifweni esiyisisekelo [9].

Ukwelashwa Okutholakalayo

Ukwelashwa kuncike ohlotsheni lwe-PH, ubukhali bayo, kanye nembangela yayo eyisisekelo. Umgomo ukuthuthukisa izimpawu, amandla okuzivocavoca, kanye nokusinda, ngenkathi kugcinwa iziguli zisezingeni eliphansi kakhulu lengozi [1,2].

1. Ukwelashwa Okuvamile

  • Ukwelashwa nge-oxygen (lapho amazinga e-oxygen ephansi)
  • isisu
  • Ukuvuselelwa kwamaphaphu
  • Umsebenzi womzimba oqashwe ngudokotela
  • Ukugoma kanye nokulawula ukutheleleka

2. Ukwelashwa Okuqondile Kwe-PAH (Iqembu 1)

Le mithi ihlose ukwandisa imithambo yamaphaphu nokuthuthukisa ukugeleza kwegazi:

  • Ama-calcium channel blockers (ngemithamo ephezulu)
  • Lawa ma-ejenti asebenza kuphela eqenjini elincane leziguli ezine-PAH ezibonisa ukuhlolwa kwe-vasoreactivity okunamandla ngesikhathi sokufakwa kwe-catheter yenhliziyo yesokudla.
  • Ezimweni ezinjalo, imithi efana ne-nifedipine, i-diltiazem, noma i-amlodipine ingase ikhulule imithambo yamaphaphu futhi ithuthukise izimpawu.
  • Akufanele zisetshenziswe ezigulini ezingenayo i-vasoreactivity ebhalwe phansi, njengoba zingase zingasebenzi noma zibe yingozi.
  • Abaphikisi be-Endothelin receptor (ama-ERA)
  • I-Endothelin iyi-vasoconstrictor enamandla; le mithi ivimba imiphumela yayo futhi ikhuthaza ukwandiswa kwemithambo yegazi yamaphaphu.
  • Zinikezwa ngomlomo futhi ziboniswe ukuthi zithuthukisa amandla okuzivocavoca futhi zilibazise ukuqhubeka kwesifo [10].
  • Izibonelo zifaka phakathi i-bosentan, i-ambrisentan, kanye ne-macitentan.
  • Izithibi ze-Phosphodiesterase type 5 (PDE-5) kanye nezikhuthazi ze-guanylate cyclase (sGC) ezinyibilikayo
  • Lezi zidakamizwa zikhuthaza ukujikeleza kwegazi emaphashini futhi zithuthukise ukuhamba kwegazi.
  • Zinikezwa ngomlomo futhi zivame ukusetshenziswa kanye ne-endothelin receptor antagonist kusukela ekuqaleni kokwelashwa.
  • Izibonelo zifaka phakathi i-sildenafil ne-tadalafil.
  • Ama-ejenti e-Prostacyclin endleleni
  • I-Prostacyclin iyisithako esingokwemvelo esikhulisa imithambo yamaphaphu, sivimbele ukuhlangana kwama-platelet, futhi sinciphise ukuvuselelwa kwemithambo yegazi.
  • Izinhlobo ezitholakalayo zifaka phakathi ukwelashwa ngemithambo yegazi, ngaphansi kwesikhumba, okuphefumulayo, kanye nokwelashwa ngomlomo. Lawa ma-ejenti asetshenziswa kakhulu ezigulini ezine-PAH ephakathi kuya kwenzima noma lapho ukwelashwa ngomlomo kunganele. Izibonelo zifaka phakathi i-epoprostenol, i-treprostinil, i-iloprost, kanye ne-selexipag.

Ukwelashwa Okuxubile Kwasekuqaleni kanye Nendlela Esekelwe Engozini

Iziqondiso zamanje zincoma ukuqala ukwelashwa okuhlanganisiwe kunokwelashwa okukodwa, njengoba leli qhinga lithuthukisa imiphumela futhi libambezela ukuqhubeka kwesifo [1,2].

Ingozi yesiguli (ephansi, ephakathi, noma ephezulu) ihlolwa kabusha ngezikhathi ezithile, futhi ukwelashwa kulungiswa ngokusekelwe empendulweni yezokwelapha.

Izindlela Zokwelapha Ezintsha: I-Sotatercept

I-Sotatercept iyi-ejenti entsha ehlose indlela entsha yokubonisana (TGF-β), ehlukile kwezokwelapha zendabuko ze-PAH.

Izivivinyo zemitholampilo zakamuva (STELLAR, SOTERIA) zibonise izinzuzo ezilandelayo [3,4,5]:

  • Umthamo wokuzivocavoca othuthukisiwe
  • Umthwalo womsebenzi wenhliziyo oncishisiwe
  • Izinga lempilo elithuthukisiwe
  • Ingozi encishisiwe yokuba yimbi kakhulu kwezokwelapha

3. Ukwelashwa Kweqembu 3 (PH Ngenxa Yesifo Samaphaphu)

Eqenjini lesi-3, umgomo oyinhloko wokwelashwa ukuthuthukisa isifo samaphaphu nokuqinisekisa ukuthi umzimba uthola umoya-mpilo owanele.

Izinyathelo ezibalulekile zifaka:

  • Ukwelashwa okuhle kakhulu kwesifo sokuphefumula esiyisisekelo (isb., ukwelashwa okuphefumulelwe kanye nokuvuselelwa kwamaphaphu ku-COPD, ukwelashwa okulwa ne-fibrotic ezinhlotsheni ezithile ze-pulmonary fibrosis, i-CPAP noma i-BiPAP ekuphefumuleni kokulala).
  • Ukwelashwa nge-oxygen kunconywa ezigulini ezine-oxygen saturation ephansi njalo; kusiza ukunciphisa umfutho wegazi we-pulmonary artery futhi kuthuthukise ukubekezelela ukuzivocavoca.
  • Ukugonyelwa umkhuhlane kanye ne-pneumococcal, ukuyeka ukubhema, kanye nokugwema ukuchayeka endaweni ezungezile noma emsebenzini okungalimaza amaphaphu kakhulu.

Imithi ethile ye-PAH, njenge-endothelin receptor antagonists noma i-PDE-5 inhibitors, ayinconywa njalo ku-Group 3 PH. Ukusetshenziswa kwayo kukhawulelwe ezimweni ezikhethiwe kakhulu futhi kufanele kugadwe yizikhungo zochwepheshe, njengoba izifundo zemitholampilo zibonise imiphumela ehlukahlukene.

4. Ukwelashwa kwe-Chronic Thromboembolic PH (Iqembu 4)

  • Ukususwa ngokuhlinzwa kwezinto ezibangela i-thromboembolic (uma kungenzeka)
  • I-angioplasty ye-pulmonary yebhaluni
  • Ukwelashwa okuqondiwe lapho ukuhlinzwa kungeyona inketho

Ukubheka Esikhathini Esizayo

Umfutho wegazi ophezulu wamaphaphu uyisifo esibi kakhulu; nokho, kunezindlela eziningi zokwelapha ezitholakalayo namuhla kunangesikhathi esidlule.

Ngokutholakala kwesifo kusenesikhathi, ukunakekelwa ezikhungweni ezikhethekile, kanye nokwelashwa okufanele, iziguli eziningi zingaphila isikhathi eside futhi zijabulele impilo engcono.

Registry

I-Pulmonary Hypertension Association Registry (PHAR) (Global)

Isaziso Esibalulekile Sokuphepha

Lolu lwazi lungolwezinjongo zemfundo kuphela futhi ALUSI indawo yokubonisana nodokotela ochwepheshe.

  • Isimo ngasinye somfutho wegazi ophezulu wamaphaphu sihlukile.
  • Uchwepheshe wakho wezokwelapha kuphela onganquma ukuthi yiziphi izivivinyo ezithile ozidingayo.
  • Inqubo yokuxilonga ingahluka kuye ngezimpawu zakho kanye nomlando wezokwelapha.
  • HLALA uthintana nethimba lakho lezokunakekelwa kwempilo mayelana nesimo sakho.

Udokotela wakho unegunya lokugcina mayelana nokuxilongwa kwakho kanye nokuhlolwa okudingekayo.

Uma uzwa izimpawu eziphuthumayo (ubuhlungu obukhulu besifuba, ukuphelelwa umoya okukhulu, noma ukuquleka), funa usizo lwezokwelapha ngokushesha.

References:

  1. Humbert M, et al. 2022 Iziqondiso ze-ESC/ERS zokuxilonga nokwelapha umfutho wegazi ophakeme emaphashini. Ijenali Yokuphefumula YaseYurophu. 2022.
  2. UDardi F, nabanye. I-World Symposium nge-Pulmonary Hypertension 2024: I-algorithm yokwelapha ebuyekeziwe. I-European Respiratory Journal. 2024.
  3. McLaughlin VV, et al. I-Sotatercept ye-pulmonary arterial hypertension. I-New England Journal of Medicine. 2024.
  4. Souza R, Badesch DB, Ghofrani HA, et al. Isivivinyo sika-STELLAR. I-European Respiratory Journal. 2023.
  5. USitbon O, uBoucly A, uWeatherald J, nabanye. Izidakamizwa eziqondisa izindlela ezintsha ku-PAH. I-European Respiratory Journal. 2025.
  6. National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI). I-Diagóstico de hipertensión pulmonar.
  7. Intuthuko yakamuva ekucindezelekeni kwegazi okukhulu kwemithambo yamaphaphu. Umtapo Wezincwadi Kazwelonke Wezokwelapha. PMC11533989, 2024.
  8. Isisekelo Samaphaphu SaseYurophu. Iziqondiso ze-PH Lay (ES).